1829 թվականն էր։ Մեր գյուղում երբեմն շաբաթը մեկ որևէ աշուղ, վաճառական կամ ուղևոր էր անցնում, բայց այդ օրը եկած մարդը ուրիշ տեսք ուներ։ Ախտված սիլքն էր, դեմքին՝ ճանապարհի փոշին, բայց աչքերում մի տեսակ ծանր բան կար։ Իսկ հենց այդ ծանրությունն էր, որ առաջ բերեց պատմությունը, որը հետո երկար տարիներ մնաց գլխումս։
Նա ասաց, որ Էրզրումի կողմերից է գալիս։ Եվ հենց այնտեղ էր տեղի ունեցել այն դեպքը, որի մասին տարիներ շարունակ խոսում էին բոլորը. երբ ռուսական բանակը գրավեց քաղաքը և հազարավոր հայերը հավատալով, որ այժմ կարող են ապահով ապրելու հույս ունենալ, դուրս եկան իրենց թաքստոցներից։ Բայց քաղաքը դեռ լի էր թշնամանքի մնացորդներով։ Ներքաղաքային թաղերում սկսվել էին վրեժխնդրության դեպքեր, գաղտնի գիշերային հարձակումներ։ Մի ամբողջ ընտանիք՝ Տարոնցիների ընտանիքը, փորձում էր գիշերով հեռանալ քաղաքից, որովհետև լսել էին, որ մի թուրքական ջոկատ նրանց անունը ցուցակում գրի էր առել։
Ուղևորը պատմում էր, թե ինչպես հայրը՝ Սարգիսը, առաջնորդել էր կնոջը, երեխաներին, եղբորը… բոլորը դուրս էին եկել լուռ, առանց լույս վառելու։ Գնում էին դեպի ճամփա, որը համարվում էր ամենաանվտանգ ճանապարհը։ Բայց հենց ճանապարհի կեսին մի մարդ՝ նրանց հավատամքին մոտ կանգնած մեկը, ում հետ Սարգիսը ամբողջ կյանքը հաց էր կիսել, դավաճանել էր նրանց։ Ասել էր, թե այդ ընտանիքը թաքցնում է մեծ քանակի արծաթ ու ոսկի, ու ջոկատը դիմացից եկել էր։
Ուղևորը ասում էր, որ գիշերվա խավարում լսվել էր միայն երեխաների վազքի ձայնը ու կանանց աղաղակը։ Մինչ ռուսական պահակախումբը հասներ՝ եկողներն արդեն փախցրել էին երեխաներին, իսկ Սարգիսին ծանր վիրավորել։ Երբ ռուսները եկել էին, գյուղի եզրին նստած էր միայն Սարգիսը։ Կինն ու երեխաները չկային։ Սիրտը ծակծկվել էր, բայց նա դեռ շնչում էր։
Ասում էին՝ վերջին բառը, որ հասցրել էր ասել պահակներից մեկին եղել է. «Միթե մարդը մարդուց պիտի այսպես խաբվի։»
Ուղևորի պատմությունը լսելիս մեր մեջ մի տեսակ լռություն էր ընկել։ Ես կանգնած էի, ձեռքերիս ափերը սառել էին, ներսումս մի ցավ կար, որ չէր սազում ոչ իմ տարիքին, ոչ էլ իմ փորձին։ Դավաճանության, կորուստի, անզորության ծանրությունն էր դա՝ մարդկանց պատմածով, բայց իմ ներսում այնպես ուժեղ նստած, կարծես ես էլ այնտեղ էի եղել, մթան մեջ քայլել էի նրանց հետ, զգացել էի այդ վախը։
Խորը տպավորվեց հատկապես այն, որ ընտանիքը մինչև վերջ հավատացել էր մի մարդու, ում հետ ամբողջ կյանքը բարեկամ էին եղել։ Այդպիսի խաբված վստահությունը ես երկար ժամանակ չէի կարողանում մոռանալ։ Գյուղում օրեր շարունակ այդ պատմությունն էինք քննարկում, և յուրաքանչյուր անգամ, երբ կրկին լսում էի, սիրտս նույն ուժով էր սեղմվում։ Թեև դեպքը ես աչքով չէի տեսել, բայց այն թույլ չէր տալիս հեռանալ մտքերիցս։
Մինչև հիմա, երբ հիշում եմ այդ պատմությունը, նույն զգացողությունները վերադառնում են։ Այդ լուրը ինձ սովորեցրեց, որ մարդը կարող է կործանվել ոչ միայն կրակից կամ պատերազմից, այլ նաև այն ձեռքերից, որոնց ամենաշատն է վստահում։ Սովորեցրեց նաև զգուշանալ մարդկանց դատարկ խոստումներից։ Վերջերս հասկացա, որ մտածում եմ՝ ամենից սարսափելին ոչ թե վտանգն է, այլ այն, երբ վտանգը գալիս է այնտեղից, որտեղ սպասում չես։ Այդ պատմությունը մինչև հիմա ապրում է հիշողությանս մեջ, reminding me, որ վստահությունը նվեր է, ոչ թե պարտք, և որ ամենից դժվար վերքը դավաճանության վերքն է։
